Hersenen, het regelcentrum van ons lichaam. De hersenen van ieder mens hebben dezelfde functies. De werking van deze functies is bij iedereen anders. Dit heeft te maken met verschillende omgevingsfactoren, bijvoorbeeld leeftijd, leefomgeving en cultuur.
Daarnaast hebben ervaringen ook een grote invloed op de werking van de hersenen. Daar gaan we in dit artikel op inzoomen. Ervaringen zijn subjectief. Dit betekent dat het door iedereen anders wordt ervaren. Wat voor de een als heel ingrijpend en heftig kan voelen, kan voor de ander als vervelend worden ervaren. Dat wil dus niet per definitie zeggen dat een heftige gebeurtenis direct een traumatische ervaring is.
Biologisch gezien bestaan de hersenen uit vele onderdelen. Als het gaat om ingrijpende gebeurtenissen zijn er vier hersenfuncties belangrijk. Namelijk de amygdala, hippocampus, broca spraakcentrum en (pre) frontale cortex. Deze termen zullen het grootste deel van de lezers waarschijnlijk weinig zeggen, maar daar gaat tijdens het lezen van dit artikel verandering in komen.
De hersenen in veilige situatie
Zoals al eerder genoemd zijn er bij ingrijpende gebeurtenissen vier hersenfuncties belangrijk. Om te begrijpen wat er gebeurt met deze functies is het goed om te weten hoe de functies werken in een veilige situatie.
Om te beginnen de amygdala. Dit is het deel in de hersenen dat continu aan het werk is. De amygdala scant de hele dag door alle zintuigelijke informatie die er binnen komt. De geur, het zicht, de smaak, het geluid en het gevoel, alles wordt gescand. Wanneer deze informatie veilig en oké is, dan blijft de amygdala stil en doet hij niets. Wanneer er een of meerdere zintuigelijke informatie onjuist of bedreigend is, dan geeft de amygdala een signaal af. Het is een waarschuwing naar het lichaam: let op, dit voelt niet oké. Ruik je een vers gemaakte appeltaart, dan blijft de amygdala stil. Ruik je brand of rook, dan geeft de amygdala een signaal. Dit doet de amygdala ook wanneer er veel stress of spanning heerst. Het lichaam wordt dan extra alert gemaakt, zodat de kans op overleven groter wordt. Tot slot onthoudt de amygdala wanneer hij een signaal heeft afgegeven. Hierdoor kan de amygdala opnieuw een signaal afgeven bij het ruiken van rook, terwijl het ditmaal geroken wordt omdat de bbq aangestoken wordt.
De hippocampus is de volgende functie die een belangrijke werking heeft in de hersenen. De hippocampus is namelijk de harde schijf van ons brein. In de hippocampus worden alle herinneringen en informatie opgeslagen. Basiskennis, algemene kennis en alles wat je door de jaren heen leert op school wordt in de hippocampus opgeslagen. In een veilige situatie kan je altijd bij deze opgeslagen informatie. Ook worden de herinneringen hier opgeslagen. De vakanties van vroeger, de verjaardagen en uitjes.
Vervolgens heb je het broco spraakcentrum, dit regelt de uitgaande spraak. Dit deel van de hersenen zorgt ervoor dat je kan praten. Het zet gedachtes om naar woorden en zinnen, zonder daarbij te stotteren of te gillen. Kortom, in een veilige situatie ben jij door het broco spraakcentrum in staat om een gesprek te voeren met iemand anders.
De laatste hersenfunctie is de (pre) frontale cortex. Dit is het hersendeel met de meest complexe en veelzijdige werking. Vanaf de geboorte tot aan ongeveer je 27ste levensjaar vult de (pre) frontale cortex zich met informatie dat jou als persoon vormt. Hierbij kan je denken aan je normen en waarden, je persoonlijkheid en identiteit, dus wat vind je leuk, hoe wil je er uitzien, waar sta jij voor etc. Naast de informatie die wat zegt over jou als persoon zorgt dit hersendeel ook voor het onder controle houden van je impulsen en emoties. Het zorgt er dus voor dat je niet zomaar op tafel gaat staan en dat je je emoties kan beheersen. Tot slot regelt dit deel van de hersenen allerlei praktische en logistieke zaken, denk daarbij aan plannen, organiseren, concentreren, oorzaak/gevolg, informatie filteren etc. Door de (pre) frontale cortex kan jij in veilige situatie jou visie uitdragen, jezelf presenteren, je emoties onder controle houden en afspraken maken en je aan die afspraken houden.
De hersenen in bedreigende situatie
De hersenen zijn de aansturing van het lichaam, zo ook in bedreigende situaties. Bij een bedreigende situatie ontstaat er een grote hoeveelheid stress en spanning. Stressvolle of spannende momenten zorgen voor dezelfde reacties en werking van hersenfuncties. Om dat te kunnen overleven geven je hersenen een signaal van gevaar af aan het lichaam. Het goed om te weten hoe de eerder genoemde hersenfuncties werken in een bedreigende situatie.
Allereerst de amygdala. Je hebt gelezen dat de amygdala de hele dag door alle zintuigelijke informatie scant en een signaal afgeeft bij bedreiging. De amygdala laat van zich horen wanneer het niet oké en niet veilig is. Bijvoorbeeld tijdens een overval, een auto ongeluk of natuurramp, maar ook kan de amygdala een signaal afgeven bij gepest worden, baan verliezen of een scheiding van ouders. Het is als volwassene, zonder de kennis over traumatische ervaringen, niet goed te achterhalen wat er exact voor zorgt dat de amygdala een signaal afgeeft. In de eerste keer dat een amygdala een signaal afgeeft is de situatie op dat moment bedreigend of zelfs levensbedreigend geweest, maar zoals eerder gezegd is dit subjectief en hoeft het niet door iedereen als bedreigend te worden ervaren. Daarbij onthoudt de amygdala wanneer hij een signaal afgeeft. Het kan lijken of het kind/persoon op dit moment in een veilige situatie zit, maar dat de amygdala een zintuigelijk informatie heeft opgevangen die deed denken aan een eerdere bedreigende situatie en dus opnieuw een signaal gaat afgeven. Dit is van grote invloed op de overige drie hersenfunctie.
De hippocampus is onze harde schijf met alle informatie en ervaringen. Op het moment dat er een bedreigende situatie ontstaat, geeft de amygdala een signaal af en stopt de hippocampus met het opslaan van de informatie en ervaring. Ook kan er op dat moment geen oude informatie of ervaringen uit de harde schijf gehaald worden. Het is in een bedreigende situatie namelijk niet van belang wat de tafel van 8 is of naar welk land je op vakantie bent geweest toen je 11 jaar was. Je lichaam wil in een bedreigende situatie alleen maar overleven. Op het moment dat een kind in de klas of tijdens het sporten een signaal krijgt van de amygdala dat iets niet oké is, dan lukt het niet om de les op school te blijven volgen, een toets juist te kunnen maken of om de juiste beweging uit te voeren tijdens de sport. Het niet beschikbaar zijn van de hippocampus is hier de oorzaak van.
Door het signaal van de amygdala gaat ook het broco spraakcentrum anders werken dan in een veilige situatie. Het lukt het broco spraakcentrum op dat moment niet om van gedachten woorden en zinnen te maken. Het kind gaat anders praten dan dat je bent gewend. Dit kan er op verschillende manieren uit zien. Namelijk schreeuwen, stotteren, spraakwaterval of helemaal niet meer praten.
De laatste hersenfunctie die anders gaat werken in een bedreigende situatie is de (pre) frontale cortex. In een veilige situatie was de werking van dit deel van de hersenen de meest complexe. In een bedreigende situatie blijft dit ook een complexe hersenfunctie, maar is de werking wel logisch. Kort gezegd sluit de (pre) frontale cortex zich tijdelijk af. Net zoals bij de hippocampus kan er even niets in en uit. Op het moment dat de amygdala een signaal van onveiligheid afgeeft vergeet je je eigen normen en waarden, lukt het niet om je emoties en impulsen onder controle te houden en heb je er niets aan om de praktische en logistieke zaken te kunnen regelen zoals plannen, concentreren en afspraken maken. In de bedreigende situatie kan je geen keuze maken over wat je wil eten vanavond, kan je zomaar op tafel gaan staan of geen oorzaak en gevolg kunnen inschatten. Ook nieuwe informatie tot je persoonlijkheid of het controleren van emoties en het leggen van verbanden wordt niet opgeslagen wanneer de amygdala een signaal heeft afgegeven.
Trauma sensitief begeleiden
Trauma sensitief begeleiden is op elk vlak in het sociaal werk relevant, maar ook buiten het sociaal werk is het goed om te begrijpen wat veel stress en spanning met kinderen en volwassenen kan doen. Uiteraard kun je ook op dit gebied nog veel meer de verdieping in gaan. Er zijn verschillende boeken en trainingen over psychotrauma op internet te vinden bijvoorbeeld van Bruce Perry of Anne van den Ouwelant. Trauma sensitief begeleiden houdt in dat je continu veiligheid creëert, waardoor de amygdala geen signaal afgeeft en op het moment dat er toch een waarschuwingssignaal afgegeven wordt kan je dit herkennen en erkennen. Je begrijpt daardoor wat er in het hoofd van het kind speelt. Hoe je de veiligheid creëert komt in een ander artikel aan bod. De volgende keer worden de verschillende stressreacties van het lichaam onder de loep gehouden.
