We hebben het allemaal wel eens meegemaakt: een plotselinge schrik, een gevaarlijke situatie of een onverwacht probleem. Onze hartslag versnelt, we worden alert en voelen een golf van adrenaline door ons lichaam stromen. Dit zijn momenten waarop onze oeroude overlevingsmechanismen in werking treden. Deze reacties worden vaak samengevat als ‘vechten, vluchten of bevriezen’. Maar wat houden deze termen precies in, en hoe werken ze?
Het is fascinerend hoe ons lichaam werkt. De overlevingsstrategie die het lichaam al vanaf de oertijd heeft ontwikkeld en nog steeds gebruikt in stressvolle en (levens)bedreigingen situatie. Deze overlevingsstrategieën worden ook wel stressreacties genoemd. De stressreacties heeft de mensen in de oertijd gered in levensbedreigende situaties. Het activeren van deze reacties zit nog steeds in onze hersenen en zorgt in de huidige tijd ook voor het overleven. Dit gebeurt zowel in levensbedreigende situaties (oorlog, huiselijk geweld, natuurramp) als in bedreigende situaties (pesten, werkdruk, sociale druk).
Activeren van de stressreactie
Voor de activatie van de stressreactie zijn de hersenen verantwoordelijk. Om het specifieker te maken is de amygdala, uitgelegd in artikel 1: EHBO(H), ook hiervoor verantwoordelijk. Als de amygdala een signaal van onveiligheid afgeeft aan de andere hersenfuncties geeft hij ook een signaal af aan het lichaam om de stressreactie te activeren. Signaal gaat niet via het zenuwstelsel zoals andere lichamelijke aansturingen, maar gaat via hormonen. Door het signaal en de afgegeven hormonen ontstaat er een reflexachtige verandering waar je geen invloed op hebt. Het overkomt je en het gebeurt. Allemaal met als doel om de situatie waarin je je op dat moment bevindt te overleven.
Vormen van stressreacties
Vluchten: weg van het gevaar
Soms is vechten niet mogelijk en is het verstandiger om te vluchten. In deze situaties bereidt ons lichaam zich voor op een snelle ontsnapping. Net als bij de vecht-reactie zorgt adrenaline ervoor dat we alert en snel zijn. Onze spieren krijgen extra energie en ons brein zoekt naar de snelste route om aan het gevaar te ontsnappen. Vluchten kan eruit zien als letterlijke weglopen, zich verstoppen, hoofd verbergen achter handen, situaties vermijden.
Vechten: klaar om te strijden
Wanneer we geconfronteerd worden met een bedreiging, kan ons lichaam ons voorbereiden op een directe confrontatie. Dit wordt de ‘vecht’-reactie genoemd. Het hormoon adrenaline wordt vrijgegeven, waardoor onze spieren gespannen raken en we ons sterker en alerter voelen. Onze zintuigen verscherpen, zodat we beter kunnen reageren op de dreiging. Deze reactie was voor onze voorouders vaak van levensbelang bij ontmoetingen met roofdieren of vijandige stammen. In bedreigende situaties kan dit bij kinderen of volwassenen er uit zien als schoppen, slaan, schreeuwen, schelden, verbaal extreem verdedigen.
Bevriezen: klem zitten in de situatie
De derde reactie, bevriezen, treedt op wanneer ons lichaam besluit dat vechten of vluchten niet effectief zou zijn. In deze situatie verstijft ons lichaam, als een soort laatste redmiddel. Je bewustzijn wordt losgekoppeld van je lichaam, je hartslag vertraagd en je komt klem te zitten in de situatie. Deze stressreactie kan ook de meest traumatische ervaring zijn, omdat je letterlijk geen kant op kan. Het lijkt dat kinderen of volwassen in de bevriezing ‘uitgecheckt’ zijn, staren, niet meer reageren op vragen, dagdromen.
Help, een stressreactie is aangezet, wat nu?
Een stressreactie is een hele gezonde, goed werkende reactie van het lichaam op situaties die niet fijn en veilig zijn. Voor iedereen kunnen deze situaties anders zijn. De een zal sneller in een stressreactie komen dan de ander. Ook kan het er bij iedereen anders uit zien. Het grootste verschil met een stressreactie en doelgerichte acties is dat het gedrag bij vechten, vluchten en bevriezen altijd onbewust en op een automatisch piloot gaat. De persoon zelf heeft er niet tot nauwelijks controle over.
Om de stressreactie weer uit te zetten is het nodig om de persoon weer in een veilige omgeving te brengen en wanneer dat is, ook het lichaam te laten ervaren dat het weer veilig is. Dit kan op verschillende manieren. Bij vechten en vluchten is het nodig om eerst de adrenaline uit het lichaam te halen. Hierdoor is het nodig om juist eerst in beweging te komen, denk aan rondjes rennen, tegen een muur aan duwen, stampen, uitschudden. Bij bevriezen is het belangrijk om het bewustzijn weer te koppelen aan het lichaam. Een ander kan je hierbij helpen om je in het hier en nu te zeggen waar je bent, wat je aan het doen was. Ook kan een ander je vragen stellen over zintuigelijke prikkels in de omgeving, bijvoorbeeld welke geluiden hoor je of welke kleuren zie je. Ook kunnen ademhalingsoefeningen helpen om het lichaam weer in een ontspannen staat te krijgen.
Het allerbelangrijkste om te onthouden over de stressreactie is dat je lichaam het juiste aan het doen is om jou of het kind in kwestie te beschermen tegen datgene wat de hersenen ziet als gevaar. Zowel kinderen als volwassenen hebben co-regulatie of zelfregulatie nodig om weer uit een stressreactie te komen en zich veilig te voelen.
